مهندس حسین ناجی

کارشناس تغذیه ای سپاهان دانه

روابط متقابل بین تغذیه و استرس نه تنها نقش و اهمیت تغذیه مناسب جهت مقابله با استرس را روشن ساخته است بلکه موجب کشف عوامل افزایش مقاومت بدن در مقابل بیماری های مختلف شده است .استرس چیست ؟ هرگونه اختلال در روند کار طبیعی بدن را استرس می گویند .اخیراً دانشمندان علوم تغذیه در آزمایش هایی که بر عوامل ناشناخته رشد در رابطه با بالا بردن مقاومت بدن در مقابل شرایط استرس به عمل آوردند ، به این نتیجه رسیدند که مصرف عوامل ناشناخته موجود در بعضی از مواد غذایی طبیعی ( پودر ماهی ) و حیاتی نه تنها آنها را در مقابل استرس های مربوط حفظ می کند ، بلکه مقاومت آنها را در مقابل عفونتها نیز بالا می برد .توازن مناسب اسید آمینه در جیره غذایی از نظر بالابردن میزان مقاومت طیور در مقابل استرس ها از اهمیت خاصی برخوردار است .به عبارتی اختلال در جذب اسیدهای آمینه خود موجب بروز استرس تغذیه ای خواهد شد . محققین دانشگاه کرنل نشان داده اند که چنانچه میزان پروتئین را در جیره غذایی معمول جوجه افزایش دهند ، مقاومت آنها در مقابل استرس برودتی بالا خواهد رفت و موقعی که در ترکیبات غذایی به جای بخشی از پروتئین گیاهی از پودر پروتئین حیوانی ( پودر ماهی ) استفاده شود میزان مقاومت بیشتر خواهد شد .در آخرین تحقیقات در مورد جذب اسیدهای آمینه ، نشان داده شده است که جذب ال – هیستیدین با افزایش      ال – متیونین در غذا کاهش می یابد . همچنین مشخص شده است که بالابردن میزان متیونین در جیره غذایی طیور مانع جذب اسید گلوتامیک ( Glutamic Acid )  ، لوسین ( Laucine) و فنیل آلانین (Phenyl Alanine ) می شود.نکته قابل توجه اینکه ازدیاد اسید گلوتامیک در جیره میزان جذب فنیل آلانین را افزایش می دهد . تحمل طیور در مقابل گرما رابطه معکوسی با میزان انرژی موجود در جیره غذایی دارد .با ثابت نگه داشتن مقدار انرژی و پروتئین در جیره غذایی ، افزایش چربی و امثالهم آستانه تحمل طیور را در مقابل حرارت پایین می آورد .کاربرد ویتامین ها در استرس زدگی از اهمیت خاصی برخوردار است . کارهایی که تاکنون در این زمینه انجام شده است این حقیقت را مسلم می دارد که در شرایط استرس نیاز به ویتامین های مهم افزایش می یابد .              معمولاً ویتامین یک عمل کوآنزیمی ( تقریباً کمک آنزیمی ) دارد .
وقتی ویتامین ها به عنوان یک ماده متشکله جیره وارد بدن می شود به طرف بافتهایی که بدن نیاز دارند می رود و تبدیل به کوآنزیم می شود و این کوآنزیم به پروتئینی که داخل بافت ساخته شده و آپوآنزیم نام دارد می چسبد .     از ترکیب کوآنزیم و آپوآنزیم ماده ای به نام هولوآنزیم حاصل می شود . و این هولوآنزیم است که عمل نهایی ویتامین را به عنوان یک کاتالیزور جهت پیشبرد بعضی واکنش های اختصاصی متابولیک انجام می دهد .یکی از مثالهای روشن و گویای نیاز بیش از حد بدن به برخی از ویتامین ها طی استرس زدگی ، واکنش های متابولیکی است که در داخل قسمت قشری غده فوق کلیوی وقوع می یابد .چنانچه استرس واقع شود میزان کورتیکواسترون مترشحه از قسمت قشری غده فوق کلیوی ۲۵۰ برابر بیشتر از مواقعی خواهد بود که تحریکی بر این غده فوق کلیوی عارض نشود .فعالیت قسمت قشری غده فوق کلیوی اثر مشخصی روی مقاومت بدن در مقابل بیماری ها دارد .از آنجایی که ویتامین ها ، اسید فولیک ، ویتامین B۱۲ و سایر عناصر غذایی مشابه در فعالیت های عادی قسمت قشری غده فوق کلیوی دخالت دارند ، منطقاً می توان قبول کرد که هنگام حادث شدن استرس نیاز به این مواد افزایش می یابد . وجود ویتامین E در اعمال طبیعی بافتهای بدن از ضروریات است . کمبود این ویتامین موجب تغییر وضعیت بافت های همراه با وقفه در اعمال غشاهای حیاتی می شود که کمبود بیش از حد آن موجب خونریزی می گردد .نارسایی و کمبود ویتامین های گروه B به تولید پادتن در بدن طیور لطمه جدی وارد می سازد .چون گاماگلوبین ها ، پادتن ها و بعضی مواد ایمن زای دیگر خون که می توانند با میکروبهای مولد بیماری های استرس زا مقابله کنند از اسیدهای آمینه تشکیل شده اند و برای سیستمهای آنزیمی خود احتیاج به ویتامین ها دارند ، لذا هرگونه نارسایی در این زمینه می تواند موجب کاهش جدی مقاومت طیور در مقابله حمله بیماری گردد .بین استرس ناشی از کوکسیدیوز و میزان ویتامین A در جیره طیور رابطه مستقیم وجود دارد . طبق بررسی های انجام شده چنانچه میزان ویتامین A از ۱۷۶۰ واحد بین الملل در هر کیلوگرم دان طیور به ۱۷۶۰۰ واحد بین الملل در هر کیلوگرم دان طیور افزایش داده شود ، طیور مبتلا به کوکسیدیوز سریع تر بهبود می یابند .همچنین اگر جیرهای فقیر از نظر ویتامین A را با افزایش ۶۰ واحد بین الملل ویتامین برای هر قطعه جوجه در روز تأمین نماییم جوجه های مزبور ۱۰۰% در مقابل بیماری فوق حفاظت خواهند شد .سیستم رتیکولو آندوتلیال جوجه رابطه ای غیر خطی و نامنظم بین تیتر پادتن و میزان ویتامین E که به بدن طیور می رسد ، دارد .نتایج بررسی ها نشان می بدهد که مقادیر کافی ویتامین E به عنوان مکمل غذایی در طیوری که علیه بیماری ایمن شده اند تیتر پادتن را علیه بیماری مزبور بالاتر برده و بدین ترتیب اثر حفاظتی بیشتری ایجاد می کند .شواهد نشان می دهند که تحت برخی استرس های طیور قادر به سنتز مقادیر کافی ویتامین ها نیستند ، بنابر این افزودن یک مکمل ویتامین دار در این شرایط مفید خواهد بود .بررسیهای متعددی در مورد روابط تغذیه و جذب مواد غذایی انجام شده است که گویای رابطه مسلم بین استرس ها و تغذیه می باشند . حال باید دید که چگونه با شناخت این موارد می توان با استرس مقابله نمود .تغییر روزانه جیره غذایی به نحوی که همواره یک جیره غذایی متوازن و پاسخگوی استرس های موجود در اختیار طیور باشد ارزش فوق العاده ای دارد ولی اجرای چنین برنامه ای بسیار دشوار می باشد و تغییر روزانه فرمول غذایی عمل نمی باشد ، که می توان با افزایش ده درصد و یا بیشتر جیره روزانه این مشکل را مرتفع نمود .رابطه بین استرس های ناشی از بسیاری از بیماری ها و توازن ترکیبات جیره غذایی پیچیده تر از آن است که بتوان با راه حل های عادی آن را مشخص نمود .به کار گرفتن هزاران عامل و رابطه و اطلاعاتی که بر اثر تحقیقات زیاد دانشمندان به دست آمده است و تهیه     فرمول های غذایی مناسب برای شرایط گوناگون زیستی و استرس های موجود در مراحل مختلف زندگی امکانات دقیق تر و حساس تری را ایجاب می کند .در بسیاری از کشورها که امور فنی مرغداری به اصطلاح مکانیزه شده است می توان به جرأت اظهار نمود که بخش عمده ای از این مسائل حل شده است .به هر حال در جایی که این امکانات وجود ندارد بهتر است در هنگام بروز انواع استرس ها در فرمول غذایی دام و طیور را منطبق بانیازهای موجود با مطالعه ای هر چه دقیق تر تغییرات مناسب را ایجاد نماییم و در صورت لزوم ویتامین ها و الکترولیت های بیشتری را از راه آب آشامیدنی به بدن طیور تحت استرس برسانیم .

مقدمه

در سالهای اخیر ، به دلیل مسایل زیست محیطی توجه زیادی به کاهش دفع ازت از طریق فضولات طیور به عمل آمده است . با کاهش درصد پروتئین خام جیره ، دفع ازت به طور مؤثری کاهش می باید . استفاده از جیره های کم پروتئین مکمل شده با اسیدهای آمینه مصنوعی در طیور از نظر اقتصادی امکان پذیر بوده و این مورد به قیمت دانه غلات و کنجاله های دانه های روغنی بستگی دارد . مطالعات انجام شده نشان می دهند در صورت مکمل نمودن جیره های کم پروتئین با اسیدهای آمینه مصنوعی ( لیزین ، متیونین و ترئونین ) می توان پروتئین جیره را تا دو درصد کاهش داد و به عملکرد مطلوبی نیز دست یافت. متابولیسم پروتئین (ازت)، انرژی(کربن) و تنظیم حالت اسیدی –  بازی در بدن فرآیندهایی هستند که با هم در ارتباط بود و می توانند عملکرد جوجه های گوشتی را تحت تأثیر قرار دهند . مصرف آب ، خوراک و تعادل آب در بدن مستقیماً تحت تأثیر این فرآیندها قرار دارند . الکترولیت ها ترکیباتی هستند که توانایی ایجاد بارهای مثبت و منفی را در محلولها و محیط های مناسب دارا می باشند . تعادل تمام عناصر عمده در بدن حائز اهمیت می باشد.

در طیور معمولاً تعادل الکترولیت ها به صورت (Na + K-CI )  و بر حسب میلی اکی والان در کیلوگرم و یا در   ۱۰۰ گرم جیره بیان می شود . تعادل الکترولیت ها یکی از فاکتورهای اصلی جهت تنظیم حالت اسیدی – بازی بدن، بازدهی بهتر آنزیم ها ، رشد و عملکرد مطلوب در طیور می باشد . در صورت تغییر در تعادل الکترولیت های به علت اسیدوز و یا آلکالوز بازدهی مسیرهای متابولیکی کاهش می یابد . همچنین نقش الکترولیت ها در جیره از نظر تنظیم فشار اسمزی ، جذب منوساکاریدها و اسیدهای آمینه ، توسعه استخوان و کیفیت بستر حائز اهمیت می باشد. تعادل الکترولیت ها می تواند بر روی سوخت و ساز بعضی از اسیدهای آمینه ، به خصوص لیزین و آرژنین تأثیر بگذارد در صورت بروز اسیدوز ، لیزین و سایر اسیدهای آمینه بازی به عنوان عامل بازی ایفای نقش می نمایند . در صورت کمبود عنصر پتاسیم ، لیزین و سایر اسیدها آمینه بازی در بدن تجمع می یابند که نتیجه آن کاهش رشد می باشد .

در حال حاضر بخش اعظم پروتئین جیره طیور از کنجاله سویا تأمین می شود . از آنجائیکه کنجاله سویا حاوی مقدار قابل توجهی پتاسیم می باشد، در جیره های کم پروتئین که سهم کنجاله سویا در جیره کاهش می یابد ، مقدار پتاسیم جیره نیز کاهش خواهد یافت  . مطالعات انجام شده نشان می دهند در صورت استفاده ازجیره های کم پروتئین ، مکمل شده با اسیدهای آمینه مصنوعی به مقدار زیاد تعادل الکترولیت ها ( به علت کاهش مقدار کنجاله سویا ) تغییر یافته و در نتیجه اسیدوز جذب پروتئین و اسیدهای آمینه کاهش می یابد . همچنین میزان تلفات و مشکلات پا در طیور افزایش خواهد یافت .

در مطالعات مونگین جوجه های گوشتی با مصرف جیره هایی با تعادل الکترولیتی ۲۵۰ میل اکی والان در کیلوگرم رشد مناسبی داشتند . کارناجوا و همکاران اختلاف معنی داری را در اثر تغییر در تعادل الکترولیتی جیره در محدوره ۳۴۰ – ۱۵۰ میلی اکی والان در کیلوگرم را بر روی میزان رشد ، راندمان مصرف خوراک ، میزان چربی حفره بطنی ، رطوبت بستر ، خاکستر استخوان و به روز دیسکندروپلازی استخوان درشت نی مشاهده نکردند .

هدف از این مطالعه بررسی استفاده از سطوح مختلف پروتئین ( حاوی اسیدهای آمینه ضروری متفاوت ) و تعادل الکترولیت ها بر روی عملکرد ، الکترولیت های سرم خون و ترکیب بدن جوجه های گوشتی بوده است .

مواد و روشها

تعداد ۱۸۰۰ قطعه جوجه گوشتی نر ماده سویه تجارتی راس ۳۰۸ در این آزمایش استفاده شد . جوجه ها در ۳۶ جایگاه بستری توزیع شدند . محل آزمایش بخش پرورش طیور دانشکده کشاورزی دانشگاه ساسکاچوان کشور کانادا بوده است .تیمارهای آزمایشی شامل دو سطح پروتئین ایده آل ( ۳۰/۲۲ ، ۰/۱۹ درصد ) در دوره آغازین و            ( ۶۵/۲۰ ، ۶۵/۱۷ درصد ) در دوره رشد ، سه سطح تعادل الکترولیت ها (۳۰۰،۲۵۵،۲۱۰ میلی اکی والان در کیلوگرم ) و ۲ جنس جوجه بود . این آزمایش به صورت فاکتوریل با ۱۲ تیمار ، سه تکرار در هر تیمار و ۵۰ قطعه جوجه در هر تکرار با مدل کاملاً تصادفی اجرا گردید . جهت متعادل نمودن سطح الکترولیت ها در جیره از بیکربنات سدیم ، پتاسیم و کلرید کلسیم استفاده گردید . تنظیم جیره ها با استفاده از نرم افزار UFFDA انجام گرفت . مواد متشکله جیره های غذایی ترکیب شیمیایی آنها در جداول ۱ و ۲ ارائه شده است . جیره های دوره آغازین              ( ۲۱ – ۰ روزگی ) به صورت کرامبل و در دوره رشد ( ۳۵-۲۲ روزگی ) به صورت پلت در اختیار جوجه ها قرار     می گرفت . جوجه ها به آب و خوراک به صورت آزاد دسترسی داشتند . افزایش وزن ، مصرف خوراک ، بازده غذایی   ( تصحیح شده برای تلفات ) به صورت گروهی و به طور هفتگی اندازه گیری می گردید . همچنین میزان تلفات و مشکلات پا با ذکر علت آن به طور روزانه ثبت می شد . در سن ۳۵ روزگی از هر تکرار ۲ قطعه جوجه با میانگین وزنی نزدیک به تکرار مربوطه جهت تعیین ترکیبات بدن ( ماده خشک ،  پروتئین ، چربی ، خاکستر ) خاکستر استخوان پا ، مقدار گوشت سینه و درصد آن با روش جابجایی مهره های گردن ذبح گردید و پس از جدا کردن گوشت سینه و توزین آن ، کل لاشه با چرخ گوشت بزرگ خرد و از هر لاشه خرد شده ۲ نمونه انتخاب و تا زمان اندازه گیری ترکیبات بدن در فریزر نگهداری می گردید . همچنین جهت تعیین وضعیت الکترولیت های ( سدیم ، پتاسیم و کلر ) از هر تکرار ۲ قطعه جوجه انتخاب و پس از خونگیری از ورید بال و تهیه سرم ، مقدار عناصر مذکور در آزمایشگاه و را روش فلیم فتومتری و بیوشیمیایی اندازه گیری گردید . به سرنگهای مورد استفاده برای خونگیری هیچ ماده انعقادی اضافه نگردید .

جدول ۱- اجزاء تشکیل دهنده و ترکیبات شیمایی جیره ها در مرحله آغازین ( ۲۱ – ۰  روزگی )

جدول ۲ – اجزاء تشکیل دهنده و ترکیبات شیمیایی جیره ها در مرحله رشد ( ۳۵-۲۲ روزگی )

همچنین کیفیت بستر با روش مشاهده مستقیم و دادن امتیاز به آن ( امتیاز یک برای بستر کاملاً خشک و امتیاز ۵ برای بستر کاملاً مرطوب ) مورد بررسی قرار گرفت . آنالیز جیره های غذایی از نظر رطوبت ، پروتئین خام ، اسیدهای آمینه ، الکترولیت ها ( سدیم ، پتاسیم و کلر ) انجام گرفت  . جهت اندازه گیری اسیدهای آمینه نمونه ها به صورت دو تایی تحت تأثیر اسید کلریدریک ۶ نرمال قرار گرفت و به مدت ۲۴ ساعت در دمای ۱۱۰ درجه سانتیگراد هیدرولیز گردید . سپس ترکیب اسیدهای آمینه توسط دستگاه HPLC تعیین گردید . همچنین روش اکسیداسیون با اسید پرفرمیک جهت تعیین میزان متیونین وسیستین جیره ها انجام گرفت . میزان پروتئین خام نمونه ها با استفاده از روش کلدال و میزان چربی با استفاده از دستگاه سوکسله تعیین گردید . مقدار خاکستر با استفاده از کوره الکتریکی تعیین گردید . داده های به دست آمده از این آزمایش با استفاده از نرم افزار آماری SAS و روش GLM مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت  . جهت مقایسه میانگین ها از آزمون چند دامنه ای دانکن استفاده گردید  .

نتایج و بحث

نتایج مربوط به افزایش وزن ، میزان خوراک مصرفی ، نسبت افزایش وزن به خوراک مصرفی ، درصد تلفات در دوره آغازین ، دوره رشد و کل دوره در جدول ۳ ارائه شده است . همچنین اطلاعات مربوط به اثر متقابل سطح پروتئین جیره غذایی ، سطح الکترولیت ها و جنس بر روی فاکتورهای فوق در جدول شماره ۵ نشان داده شده است . نتایج مربوطه به تأثیر عوامل فوق بر روی ترکیبات لاشه ، درصد خاکستر استخوان پا در جدول ۴ و اطلاعات مربوط به کیفیت بستر در جدول ۶ ارائه شده است . تأثیر سطح پروتئین جیره در دوره آغازین ، دوره رشد و کل دوره بر روی صفات افزایش وزن ، مصرف خوراک ، نسبت افزایش وزن به خوراک مصرفی ، مقدار و در صد عضله سینه معنی دار بوده است ( ۰۵/۰> P ) . با افزایش سطح پروتئین در جیره مقدار لیزین و سایر اسیدهای آمینه ضروری افزاش یافت، بنابر این تعادل بهتر اسیدهای آمینه ضروری در جیره ممکن است بهبود عملکرد و افزایش مقدار و درصد عضله سینه جوجه های گوشتی باشد . افزایش سطح لیزین در جیره تولید گوشت سینه را افزایش داد که به علت بالا بودن غلظت این اسید آمینه در عضله سینه می باشد. همچنین عضله سینه درصد بالای از لاشه را به خود اختصاص میدهد . این نتایج با یافته های دیگران که دریافتند افزایش سطح لیزین در جیره باعث افزایش تولید گوشت سینه می شود مطابقت دارد. اثر سطح پروتئین بر روی ترکیبات بدن ( پروتئین چربی ) معنی دار بود         ( ۰۵/۰ > P ) . به طوری که لاشه جوجه های تغذیه شده با جیره های پر پروتئین حاوی پروتئین بیشتر             ( ۰۱/۵۰ در مقابل ۴۹/۴۶ درصد ) و چربی کمتری ( ۷۱/۳۹ در مقابل ۸۵/۴۲ درصد ) بودند ( ۰۵/۰ > P ) . به نظر      می رسد که ارتباط نزدیکی بین درصد چربی لاشه و نسبت انرژی به پروتئین وجود داشته باشد . با کاهش سطح پروتئین در جیره نسبت انرژی به پروتئین تغییر یافته و مقدار بیشتری انرژی در دسترس خواهد بود ، بنابر این میزان چربی لاشه افزایش خواهد یافت . افزایش چربی حفره شکمی و چربی لاشه در هنگام استفاده از جیره های کم پروتئین توسط اغلب پژوهشگران گزارش شده است . یکی از عوامل مؤثر در کاهش چربی لاشه در هنگام استفاده از جیره های با پروتئین بالا افزایش هزینه انرژی لازم جهت تبدیل ازت آمینی مازاد به اسید اوریک می باشد. دفع ازت به شکل اسید اوریک به ۶ مول ATP به ازای هر گرم ازت نیاز دارد .همچنین درصد تلفات در جوجه های تغذیه شده از جیره های حاوی پروتئین زیاد به طور معنی داری بیشتر از جیره کم پروتئین بوده است            ( ۰۵/۰ > P ) . درصد تلفات جوجه های تغذیه شده از سطوح مختلف پروتئین و تعادل الکترولیت ها در جدول ۷ ارائه شده است .

سطح الکترولیت ها جیره ( بدون در نظر گرفتن سطح پروتئین و جنس ) تأثیر معنی داری بر روی افزایش بدن در دوره آغازین داشت ، به طوری که جوجه های تغذیه شده با جیره های حاوی الکترولیتی ۲۵۵ و ۳۰۰ میلی        اکی والان در کیلوگرم ( جدول ۳ ) افزایش وزن بیشتری نسبت به جیره دیگر ( حاوی ۲۱۰ میلی اکی والان در کیلوگرم ) داشته اند . افزایش تعادل الکترولیت ها تأثیری بر عملکرد جوجه ها در کل دوره پرورش و ترکیبات بدن نداشت . در مرحله رشد و کل دوره پرورش عدم وجود اختلاف معنی دار از نظر افزایش وزن ، مصرف خوراک و نسبت افزایش وزن به خوراک مصرفی در بین تیمارها مختلف می تواند به علت عدم تأثیر تعادل الکترولیتی جیره بر

فاکتورهای فوق باشد و نتایج محققان دیگر را تأیید می کند. این محققان نشان دادند که هرگاه تغییر تعادل الکترولیتی جیره ای در محدوده ای باشد که نتواند بر PH خون و فعالیتهای متابولیکی تأثیر بگذارد در این صورت بازده غذایی بین تیمارهای مورد بررسی نیز مشابه خواهد بود . در این آزمایش با افزایش تعادل الکترولیتی جیره میزان پتاسیم و کلر سرم خون متأثر از میزان غلظت این عناصر در جیره کاهش یافت . تأثیر جنس بر روی صفات فوق در دوره آغازین ، دوره رشد و کل دوره معنی دار بود به طوریکه جوجه های نر دارای افزایش وزن ، مصرف خوراک و بازده غذایی بهتری نسبت به جوجه های ماده بودند  ( ۰۵/۰ >  P) .

اثر متقابل پروتئین و تعادل الکترولیت ها بر روی صفات افزایش وزن ، مصرف خوراک و نسبت افزایش وزن به خوراک مصرفی در دوره آغازین معنی دار بود ( ۰۵/۰ >  P) . همچنین اثر تداخلی سطح پروتئین و جنس بر روی صفات افزایش وزن در دوره آغازین دوره رشد ، کل دوره و مصرف خوراک دوره رشد معنی دار بود ( ۰۵/۰ >  P) . سطح الکترولیت های جیره تأثیر معنی داری بر روی میزان سدیم و کلر سرم خون نداشت ولی با افزایش تعادل الکترولیت ها میزان پتاسیم خون به طور معنی داری کاهش یافت . اثر جنس بر روی درصد چربی لاشه معنی دار بود ( ۷۳/۳۹  درصد در جوجه های نر و ۸۳/۴۲ درصد در جوجه های ماده ) . اثر سطح پروتئین ، الکترولیت ها و جنس بر روی PH سرم خون و درصد خاکستر استخوان ساق پا معنی دار نبوده است . با افزایش سطح پروتئین در جیره کیفیت بستر کاهش یافته که احتمالاً به دلیل بالا بودن مصرف آب و افزایش رطوبت فضولات جوجه های تغذیه شده با جیره های فوق می باشد . همچنین جوجه های نر به علت مصرف خوراک و آب بیشتر نسبت به جوجه های ماده دارای کیفیت بستر نامطلوب تری بوده اند ( ۰۵/۰ >  P) . در این آزمایش تعادل الکترولیت ها در محدوده       ۳۰۰-۲۱۰  میلی اکی والان در جیره تأثیری بر عملکرد ، درصد ترکیبات بدن ، مقدار و درصد عضله سینه       جوجه های گوشتی نداشت . بنابر این تعادل الکترولیتی ۲۱۰ میلی اکی والان در هر کیلوگرم جیره غذایی سطح مناسبی برای جوجه های گوشتی در این آزمایش بوده است . در اثر فرموله کردن جیره های غذایی بر اساس پروتئین ایده آل تناسب بهتری بین اسیدهای آمینه ضروری ایجاد شده و این عمل باعث افزایش بازده غذایی خواهد شد . همچنین با افزایش سطح پروتئین خام درصد چربی لاشه به طور معنی داری کاهش خواهد یافت                 ( ۰۵/۰ >  P) .

جدول ۳- تأثیر سطح مختلف پروتئین خام ، تعادل الکترولیت های جیره و جنس بر عملکرد و درصد تلفات جوجه های گوشتی

میانگین هایی که رد هر ردیف با حروف لاتین متفاوت نشان داده شده است دارای تفاوت معنی دار می باشند ( ۰۵/۰ >  P) .

جدول ۴- تأثیر سطوح مختلف پروتئین خام ، تعادل الکترولیت ها و جنس بر روی مقدار و درصد گوشت سینه ، درصد خاکستر استخوان ساق پا ، ترکیبات بدن ، سطح الکترولیت ها و PH سرم خون

میانگین هایی که  در هر ردیف با حروف لاتین متفاوت نشان داده شده است دارای تفاوت معنی دار می باشند ( ۰۵/۰ >  P) .

جدول ۵- تأثیر اثر متقابل سطح الکترولیت ها X پروتئین خام و سطح پروتئین خام X جنس بر روی صفات مورد بررسی

میانگین هایی که در هر ردیف با حروف لاتین متفاوت نشان داده شده است دارای تفاوت معنی دار می باشند ( ۰۵/۰ >  P) .

جدول ۶- تأثیر سطح پروتئین ، تعادل الکترولیت ها و جنس بر روی کیفیت بستر[۳] در ۲۱ و ۳۵ روزگی

جدول ۷ – درصد تلفات و مشکلات پا جوجه های تغذیه شده با سطوح مختلف پروتئین خام و تعادل الکترولیت ها

۱- هر کیلوگرم مکمل حاوی : ۱۱۰۰۰ واحد بنی المللی ویتامین A(رتیونول استات + رتیونل پالمیتات ) ، ۲۲۰۰ واحد بین المللی ویتامین D۳ ، ۳۰ واحد بنی المللی ویتامین E (آلفاتوکروفرول استات ) ، ۲۰ میلی گرم منادیون ، ۵/۱ میلی گرم تیامین ، ۶ میلی گرم ریبوفلاوین ، ۶۰ میلی گرم ننیاسین ، ۴ میلی گرم پیریدوکسین ، ۲/۰ میلی گرم ویتامین B۱۲ ، ۱۰ میلی گرم پنتوتنیک اسید ، ۶ میلی گرم اسید فولیک ، ۱۵/۰ میلی گرم بیوتین و ۶۲۵/۰ میلی گرم اتوکس کوئین ، ۵۰۰ میلی گرم کربنات کلسیم ، ۸۰ میلی گرم آهن ، ۸۰ میلی گرم روی ، ۱۰ میلی گرم مس ، ۸/۰ میلی گرم ید و ۳/۰ میلی گرم سلنیوم  می باشد .

۱- امتیاز ۱ برای بستر خشک و ۵ برای بستر کاملاً مرطوب

میانگین هایی که رد هر ستون با حروف لاتین متفاوت نشان داده شده است دارای تفاوت معنی دار می باشند . ( ۰۵/۰ >  P) .

۲- جوجه های حذفی ( در اثر عفونت کیسه زرده و سایر موارد)

میانگین هایی که در هر ستون با حروف لاتین متفاوت نشان داده شده است دارای تفاوت معنی دار می باشند ( ۰۵/۰ >  P) .

۳- Tibia dischondroplsia

۴- Sudden death syndrom

چکیده

به منظور مطالعه اثر کل مواد جامد محلول (TDS) آب مناطق مختلف استان اصفهان بر عملکرد جوجه های گوشتی، پس از بررسی بر روی منابع آبی موجود استان و دسته بندی اطلاعات حاصل از تکرار آزمایشهای    فیزیکی- شیمایی و میکروبیولوژیک ، ۶ تیمار در سطوح متفاوت TDS ( کمتر از ۱۰۰۰،۱۰۰۰تا ۲۰۰۰، ۲۰۰۰تا۳۰۰۰ ، ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ ، ۴۰۰۰ تا  ۵۰۰۰  و بیشتر از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون ) انتخاب گردید . آزمایشهای اصلی در یک طرح کاملاً تصادفی با استفاده از تعداد ۲۸۸ جوجه در فاصله ۷ تا ۵۶ روزگی ، با یکنواخت کردن عوامل محیطی و ژنتیکی و با استفاده از تیمارهای انتخابی در یک سالن دارای شرایط یکسان ، در ۳ تکرار انجام شد .

نتایج نشان داد که TDS آب بیشترین اثر را بر روی میزان درصد تلفات جوجه ها در یک دوره دارد ، به نحوی که در بالاترین سطح TDS باعث ۲/۵۶ درصد تلفات گردید . این اثر در سنین ۲۱-۷ روزگی بیشتر نمودار بود . در کل دوره میزان مصرف آب همبستگی مثبت و معنی دار (۷۴/۰ += r ) با TDS آب نشان داد    (۰۵/۰>P  ) . همبستگی TDS آب با رطوبت بستر نیز معنی دار (۰۵/۰ > P ) و مثبت بود (۶۵/۰ +=r  ) . اختلاف وزن نهایی فقط بین گروه شاهد و TDS بالاتر از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون معنی دار بود (۰۵/۰ > P ) . مصرف غذا متأثر از سطح مختلف TDS بود و نتایج مشابهی را نسبت به وزن بدن نشان داد . اثر میزان TDS بالای آب بر روی کاهش چربی محوطه بطنی جوجه های ماده و وزن خاکستر استخوان ران جوجه های نر معنی دار بود  (۰۵/۰ >P ) . نتیجه این که در توسعه مرغداریهای صنعتی کیفیت آب مصرفی باید به عنوان یک عامل مهم مورد توجه قرار گیرد . بنابراین توصیه می شود آب دارای کیفیت خوب ( حداقل TDS کمتر از ppm ۳۰۰۰ ) استفاده شود و در غیر این صورت از دستگاههای مناسب برای بهسازی ترکیب فیزیکی و شیمیایی آب مصرفی استفاده گردد.

واژه های کلیدی – سختی آب ، جوجه گوشتی ، کل مواد جامد محلول ، تلفات

مقدمه

کیفیت آبهای روان و زیر زمینی بسته به میزان و ترکیب مواد معدنی در خاک و بافتهای زمین شناسی در مناطق مختلف متفاوت است . میزان شوری PH سختی ، غلظت مواد معدنی و مواد آلی محلول از جمله عوامل مؤثر بر کیفیت آب هستند . کیفیت آب مصرفی می تواند رشد و عملکرد طیور را تحت تأثیر خود قرار دهد . برای مثال ، وجود بیش از حد بعضی املاح معدنی و یا باکتری ها در آب بر عملکرد و سلامت طیور تأثیر منفی دارد (۸) . تعادل اسید – باز بدن که به وسیله کاتیون ها و آنیون ها کنترل می شود ، یکی از عوامل بسیار مهم در سلامت و عملکرد مطلوب حیوانات از جمله طیور محسوب می شود . تغییر در تعادل کاتیون ها و آنیون ها به هر دلیل که باشد موجب کاهش رشد و بدتر شدن ضریب تبدیل غذا در جوجه های گوشتی می شود ، زیرا در حالتی که اسیدوز یا آلکالوز ناشی از عدم تعادل یون های منفی و مثبت حادث شود ، بسیاری از مسیرهای متابولیک به خوبی فعالیت نکرده ، بیشتر درتنظیم محیط داخلی بدن درگیر می شوند و کمتر به فرآیندهای تولیدی می پردازند (۱۶) . هنگامی که هر کدام از املاح گوگرد ، کلر ، سدیم ، پتاسیم ، کلسیم و منیزیم بیشتر از حد مصرف شوند ، رشد و عملکرد کاهش می یابد ( ۱۸و۱۹) . کاهش رشد و نامطلوب بودن ضریب تبدیل غذا به دلیل مصرف بیش از حد برخی از املاح معدنی گزارش شده است (۱۴).

وجود بیش از حد بعضی از املاح معدنی در آب باعث برهم خوردن تعادل کاتیونی –  آنیونی بدن و در نتیجه اختلالات استخوانی در جوجه های گوشتی می شود . بروز ضایعات استخوان ران ، کاهش درصد خاکستر استخوان ران و افزایش میزان شکنندگی آن به دلیل به هم خوردن تعادل کاتیون و آنیون جیره گزارش شده است (۱۲و۱۹)

مصرف آب تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله میزان املاح محلول یا TDS [۱] آب قرار می گیرد (۱) . گاهی وجود بیش از حد برخی املاح معدنی موجب افزایش مصرف آب توسط طیور می گردد . در نتیجه دفع بیش از حد برخی املاح معدنی سبب افزایش مصرف آب توسط طیور شده و باعث دفع بیش از حد آب و مرطوب شدن بستر پرورشی می گردد . رطوبت حاصل در بستر زمینه رشد عوامل بیماری زا ، از جمله کوکسیدیوز را فراهم می سازد ، که به نوبه خود کاهش رشد و افزایش تلفات طیور را به دنبال خواهد داشت . مصرف مواد معدنی چه از طریق آب و چه از طریق غذا ترکیب خون ، از جمله PH و غلظت کلسیم ، پتاسیم ، کلر و بیکربنات را تحت تأثیر قرار می دهد و موجب تغییر در معیارهای خونی مانند عدم تعادل اسید -  باز بدن می شود . تأثیر عناصر مختلف از جمله کلر ، فسفات ، بیکربنات ، کلسیم و غیره در تغییر معیارهای خونی به وضوح نشان داده شده است (۱۱،۱۶و۲۰).

ترکیب آب مصرفی در مرغداریها به ویژه در استان اصفهان به دلیل تنوع آب و هوایی و ترکیب خاک در نقاط مختلف این استان ، بسیار متفاوت است . به طوری که بر اساس بررسی و تجزیه و تحلیل اطلاعات مربوط به آبهای زیرزمینی استان که توسط محققین انجام پذیرفته ، دامنه TDS آبهای مورد استفاده از میزان ۱۷۳ تا ۷۹۱۲ قسمت در میلیون در نوسان است . همین اختلاف در عملکرد واحدهای مرغداری در مناطق مختلف این استان باشد . به نظر می رسد که در مناطقی که آب آنها از کیفیت نامطلوبی برخوردار است ، میزان تلفات بیش از حد معمول بوده و این واحدها از عملکرد بسیار نامطلوبی برخوردارند .

با توجه به ظرفیت قابل توجه مرغداریهای استان اصفهان و پراکنش آنها در مناطق مختلف ، لزوم آگاهی از کیفیت آب مورد استفاده در مرغداریهای این مناطق و تأثیر آن بر رشد ، عملکرد و تلفات جوجه احساس گردید ، لذا این تحقیق با اهداف فوق به اجرا درآمد . ضمناً تأثیر کیفیت آب مناطق مختلف استان بر خاکستر و ماده خشک استخوان ران ، چربی حفره بطنی و برخی معیارهای خونی نیز مورد بررسی قرار گرفت .

مواد و روشها

برای انتخاب تیمارهای آزمایشی ، از اطلاعات موجود در سازمان آب منطقه ای ، سازمان آب و فاضلاب و          جهاد سازندگی استان اصفهان استفاده گردید . بر این اساس تعداد ۳۷۸ نمونه آب از لحاظ کیفی مورد تجزیه قرار گرفت و آب مناطق مختلف بر اساس سطوح مختلف TDS و عوامل دیگری نظیر مواد معدنی و کاتیون ها و      آنیون های اصلی مؤثر بر کیفیت آب مورد بررسی واقع شد . تراکم واحدهای مرغداری در سطح هر شهرستان به عنوان معیار دوم ، جهت انتخاب تیمارهای آزمایشی مدنظر قرار گرفت .

جهت حصول اطمینان از نتایج اخذ شده و برطرف نمودن خطاهای آزمایشگاهی از هر نمونه آب ، دو نمونه انتخاب و سپس با مراجعه مستقیم به محل ، بر اساس اصول فنی ، نمونه گیری در ۲ تکرار صورت گرفت و نمونه ها جهت اندازه گیری عوامل مورد نظر به آزمایشگاه ارسال شد . نمونه برداری در ظروف استریل انجام پذیرفت و جهت    اندازه گیری میزان بار میکروبی آب از آزمایشگاه های شبکه دامپزشکی استان اصفهان و میکروبیولوژی مرکز پشتیبانی معاونت امور دام جهاد سازندگی استان اصفهان استفاده شد . تیمارهای آزمایشی بر اساس نتایج به دست آمده بر مبنای سطوح TDS و عدد MPN و همچنین مسافت و امکان دسترسی به منابع آبی ، مشخص گردیدند . آب آشامیدنی شهر اصفهان با سطح TDS کمتر از ۱۰۰۰ قسمت در میلیون به عنوان تیمار شاهد (A) در نظر       گرفته شد . سایر تیمارها به شرح جدول ۱ انتخاب گردیدند . همچنین ترکیب جیره های آزمایشی در جدول ۲ نشان داده شده است .

جدول ۱-  مشخصات تیمارهای آزمایشی

علاوه بر TDS  ،EC  [۲] ( هدایت الکتریکی ) ، غلظت سدیم ، پتاسیم ، کلسیم ، کلر و منیزیم نیز اندازه گیری شد . آب مورد استفاده در تیمارها ، روزانه از محلهای ذکر شده در جدول ۱ به سالن محل آزمایش انتقال می یافت .

تعداد ۲۰۰ قطعه جوجه نر و ۲۰۰ قطعه جوجه ماده نژاد آرین تا سن ۷ روزگی ، تحت شرایط یکسان و جیره مشابه ( جدول ۲ ) پرورش یافتند . سپس در سن ۷ روزگی ، پس از توزین انفرادی جوجه ها ، ۲۸۸ قطعه                       ( ۱۴۴ قطعه از هر جنس ) که میانگین وزنی یکسانی داشتند انتخاب و به ۱۸ گروه ( تکرار ) تقسیم شدند . در هر تکرار ۱۶ قطعه ( ۸  قطعه نر و ۸ قطعه ماده ) وجود داشت .

در طول دوره آزمایش جوجه ها با جیره یکسان که متناسب با سن ( آغازین ، رشد و پایان ) تغییر می یافت تغذیه گردیدند . ترکیب جیره ها در جدول ۲ ارائه شده است . از روز هشتم به بعد به هر سه گروه از جوجه های تیمار یکی از آبهای مورد آزمایش ( جدول ۱ ) داده شد . آب مورد استفاده تمام تیمارها در هفته اول دارای TDS  ۱۶۰۰ بود . در طول دوره آزمایش ، جوجه های هر تکرار هر هفته یک بار به صورت دسته جمعی توزین گردیدند . مصرف غذای هفتگی هر گروه جهت تعیین ضریب تبدیل غذا اندازه گیری شد . میزان آب مصرفی روزانه نیز با استفاده از باقی مانده آب هر آبخوری اندازه گیری گردید . در پایان هر هفته ، از هر قفس سه نمونه بستر جمع آوری و در ظروف پلاستیکی جهت تعیین رطوبت به آزمایشگاه منتقل گردید .

تلفات روزانه ثبت و توزین می شد و جهت کالبد گشایی و تشخیص علت بیماری به آزمایشگاه دامپزشکی منتقل  می گردید . رفتار جوجه ها هر روز مورد مشاهده قرار می گرفت تا هر گونه تغییر در رفتار و تعادل آنها مورد بررسی قرار گیرد . در نمونه های تلف شده ، مقاطع بافتی از قلب ، ریه ، کبد ، کلیه ها و امعا و احشاء تهیه می گردید تا در بررسی تأثیر تیمارهای آزمایشی مکمل مشاهدات بالینی باشد . خونگیری با استفاده از سیاهرگ بال و ماده ضد انعقاد هپارین صورت گرفت و در پایان آزمایش از هر تکرار یک مرغ و یک خروس انتخاب و نمونه خون آنها جهت        اندازه گیری PH ، کلسیم ، پتاسیم ، کلر و بیکربنات به آزمایشگاه ارسال گردید . از اتوآنالیزر [۳] ، فتومتر شعله ای [۴] و گازمتر خون[۵] به ترتیب جهت اندازه گیری کلسیم و کلر ، پتاسیم و سدیم و PH و بیکربنات استفاده به عمل آمد . مرغها و خروسهای خون گرفته ، ذبح و پرکنی گردیده و استخوان ساق راست جهت تعیین درصد ماده خشک و خاکستر و ماده خشک استخوان ران به روش AOAC (۶) اندازه گیری شد .

تجزیه واریانس و رگرسیون اعداد به دست آمده با استفاده از نرم افزار کامپیوتری SAS (۲۱) انجام گردید .

جدول ۲ – ترکیب جیره های مورد استفاده در آزمایش *

* در تنظیم جیره از جداول NRC (۱۷) استفاده شد  .

جدول ۳ – کیفیت منابع آبی مورد مطالعه بر اساس میزان باقی مانده ماده خشک TDS (ناشی از تبخیر) ، بر حسب شهرستان

نتایج

نتایج مربوط به کیفیت و بررسی ، تجزیه و تحلیل اطلاعات ۳۷۸ نمونه آب در جدول ۳  ارائه گردیده است . اطلاعات این جدول نشان دهنده وجود دامنه وسیعی از TDS درآبهای مناطق مختلف استان است . به طوری که آبهای مناطق کوهپایه ای و نقاطی که از بارندگی بیشتری برخوردارند ، دارای میزان TDS کمتری نسبت به مناطق کویری و کم باران هستند . ترکیب شیمیایی نمونه های آب مورد مطالعه از لحاظ املاح معدنی در جدول ۴ نشان داده شده است . اطلاعات این جدول مشخص کننده این نکته است که میزان املاح موجود در آبهای مناطق مختلف استان از دامنه وسیعی برخوردار است . به عنوان نمونه سطح TDS از مقدار ۱۷۳ تا ۷۹۱۲ قسمت در میلیون کلسیم از ۰۵/۲۴ تا ۲/۱۱۲۲ میلیگرم در لیتر ، پتاسیم از ۳۹/۰ تا ۹۹۶ ، کلر از ۵/۷ تا ۴۰۴۲ و بیکربنات از ۲۱/۷۳ تا ۶/۴۷۷ میلی اکی والان متغیر است . میانگین غلظت بسیار از این عناصر به حدی است که مصرف آنها می توان تأثیرات منفی بر سلامت و عملکرد طیور داشته باشد.

جدول شماره ۵ فراوانی سطوح مختلف TDS و نمونه آبهای مورد  استفاده در آزمایش را نشان می دهد . این     نتایج ، تجزیه و تحلیل و همچنین نتایج اطلاعات مربوط به ۳۷۸ نمونه آب که در جدول ۳ ارائه شده مؤید و      نشان دهنده این است که انتخاب نمونه های آب برای اجرای آزمایش بر اساس اطلاعات موجود در جدول ۳ درست بوده است . میزان TDS آب مورد نظر برای تیمارها ، در همان محدوده های پیش بینی شده و از کمتر از میزان ۱۰۰۰ برای گروه شاهد تا بیشتر از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون متغیر بود .

نتایج تجزیه آبهای مورد بررسی برای بار میکروبی و کیفیت بهداشتی نشان داد که آبهای مورد مطالعه از لحاظ نوع و تعداد باکتری ها در حدی بودند که خطر هیچگونه آلودگی و ابتلا به بیماری را برای انسان و طیور به همراه نداشتند.

جدول ۴- ترکیب شیمیایی نمونه های آب مورد مطالعه

تأثیر سطوح مختلف TDS  بر وزن بدن ، مصرف غذا ، ضریب تبدیل غذا ، آب مصرفی ، رطوبت بستر و تلفات در جدول ۶ ارائه گردیده است . وزن بدن تنها در سطوح TDS بیشتر از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون کاهش معنی داری (۰۵/۰ > P ) نشان داد و اختلاف بین سایر سطوح TDS معنی دار نبود . اگر چه TDS های بیشتر از ۱۵۰۰         ( به جز گروه E ) وزن بدن کمتری نسبت به گروه شاهد و گروه ۱۵۰۰ قسمت در میلیون TDS داشتند .

بیشترین مقدار مصرف غذا مربوط به گروه مصرف کننده مقدار ۱۵۰۰ TDS بود و افزایش سطوح TDS باعث کاهش معنی دار (۰۵/۰ > P ) مصرف غذا گردید ( به استثنای گروه E ) . گروه دریافت کننده آب دارای ۵۰۰۰ قسمت در میلیون TDS کمترین مصرف غذا را داشت . اختلاف بین گروه های مختلف از لحاظ ضریب تبدیل غذا معنی دار نبود . با افزایش میزان TDS  در آب مصرفی طیور آزمایشی ، مصرف آب یک روند افزایشی و نامرتب داشت و اختلاف در مصرف آب در سطوح بیشتر از ۳۵۰۰ قسمت در میلیونTDS  در مقایسه با گروه های مصرف کننده آب دارای کمتر از ۳۵۰۰ قسمت در میلیون TDS معنی دار (۰۵/۰ > P ) بود .

جدول ۵- فراوانی سطوح متفاوت TDS در شهرستانهای انتخابی مورد آزمایش

جدول ۶ – تأثیر سطوح مختلف TDS  بر عملکرد جوجه ها ، از سن ۷ تا ۵۶ روزگی

میانگین های هر ستون که با حروف مختلف مشخص شده اند اختلاف معنی دار دارند (۰۵/۰ > P ) .

در این آزمایش افزایش میزان TDS آب مصرفی به طور معنی داری (۰۵/۰ > P ) موجب افزایش رطوبت بستر و افزایش روند مصرف آب طیور شد . به طوری که اختلاف در رطوبت بستر گروه هایی که آب مصرفی آنها حاوی TDS بیشتر از ۳۵۰۰ قسمت در میلیون بود با سایر گروه ها معنی دار (۰۵/۰> P  ) گردید . با افزایش میزان TDS آب ، میزان تلفات به طور معنی دار (۰۵/۰ > P) افزایش نشان داد ، به طوری که بیشترین تلفات مربوط به تیماری بود که آب آن بیشتر از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون TDS داشت .

در جدول شماره ۷ تأثیر سطوح مختلف TDS بر وزن لاشه ، چربی حفره بطنی و خاکستر استخوان ران و همچنین تعدادی از املاح معدنی خون نشان داده شده است . وزن لاشه طیور آزمایشی با افزایش سطح TDS مصرفی روند کاهشی نشان داد ولی اختلاف در تلفات با سایر گروه ها فقط در سطح بیش از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون TDS    معنی دار (۰۵/۰> P ) بود . گروه مصرف کننده بیشتر از ۵۰۰۰ قسمت در میلیون TDS  کمترین وزن لاشه را داشت . با افزایش سطح TDS آب مصرفی ، میزان چربی حفره بطنی کاهش معنی داری (۰۵/۰> P ) نشان داد . کمترین مقدار چربی حفره بطنی مربوط به گروه هایی بود که آب دارای بیشتر ۵۰۰۰ قسمت در میلیون TDS دریافت کرده بود . اختلاف خاکستر استخوان ساق بین گروه های  مختلف معنی دار نبود . از بنی املاح خون ، تنها کلسیم آن در TDS بیشتز از ۵۰۰۰ با سایر گروه ها اختلاف معنی دار (۰۵/۰ > P) نشان داد . مقدار کلسیم خون این گروه بیشتر از سایر گروه ها بود .

ضرایب همبستگی بین TDS و معیارهای تولیدی د رجدول ۸ نشان داده شده است . ضریب همبستگی وزن زنده با TDS معنی دار بود (۴۹/۰ = r) . همچنین ضریب همبستگی TDS با مصرف غذا ، درصد تلفات ، مصرف آب و رطوبت بستر معنی دار (۰۵/۰ > P) گردید . بیشترین همبستگی بین مصرف آب و TDS مشاهده شد (۷۴/۰ = r ). همچنین ضریب همبستگی TDS و تلفات برابر ( ۵۸/۰ = r ) به دست آمد که موید اثر سوء افزایش TDS آب بر تلفات می باشد .

بررسیهای بالینی و کلینیکی نشان داد که از سن ۲۴ روزگی به بعد ، آثار کوکسیدیوز در جوجه هایی که آب حاوی TDS بیشتر از ۲۰۰۰ قسمت در میلیون مصرف می کردند ، وجود دارد . جوجه هایی که آب حاوی TDS بیشتر از ۳۰۰۰ قسمت در میلیون نوشیدند ، از سن ۳۰ روزگی به بعد علائم عدم تمایل به حرکت ، تشنگی و ضعف عضلانی از خود نشان دادند . همچنین آثار آسیت و نفریت از سن ۳۵ روزگی مشاهده گردید . در جوجه هایی که از آب حاوی ۴۰۰۰ قسمت در میلیون TDS مصرف کردند ، ضایعات کبدی به صورت هیپرتروفی کبد همراه با لبه های گرد و ضخیم و نیز خیزدار شدن کپسول کبدی دیده شد .

در بررسیهای میکروسکوپی ، در کلیه های فیبروز بینابینی و تحلیل لوله ای و تجمع اورات در لوله های اداراری دیده شد . در کبد نیز هیپرتروفی سلولی و خونریزی زیر کپسول مشاهده گردید . در روده ها آثار هیپرپلازی و پلیپ های روده ای و تجمع مایع بین بافتی مشهود بود . تیتر آنتی بادی مربوط به بیماری نیوکاسل در گروه هایی که آب حاوی TDS بیشتر از ۳۰۰۰ قسمت در میلیون می نوشیدند کمتر از گروه هایی بود که TDS آب آنها کمتر از ۳۰۰۰ بود . تیتر آنتی بادی برای گروه های دریافت کننده TDS کمتر از ۳۰۰۰ در سنین ۱۶ ، ۲۴ ، ۳۲ ، ۴۰ و ۴۸ روزگی به ترتیب باربر ۲/۶ ، ۴/۶ ، ۸/۶ ، ۶ و ۸ در مقایسه با ۲/۶ ، ۲/۵ ، ۵/۴ و ۸/۶ برای گروه های دریافت کننده آب حاوی TDS بیشتر از ۳۰۰۰ ( در سنین فوق ) بود .

جدول ۷ – تأثیر سطوح مختلف  TDSبر وزن لاشه ، چربی بطنی ، استخوان ران و معیارهای خونی

در هر ستون میانگین هایی که دارای حروف متفاوت هستند اختلاف معنی دار (۰۵/۰ > P) دارند .

جدول ۸ – ضرایب همبستگی بین وزن زنده ، مصرف غذا و … با سطح TDS ، از سن ۷ تا ۵۶ روزگی

۱- میزان TDS مصرفی از ضرب حجم مصرف آب در سطح   TDS موجود در آب به دست می آید .

* – معنی درا در سطح ۵ %

** – معنی دار در سطح ۱ %

ns – غیر معنی دار

بحث

نتایج مربوط به تجزیه و تحلیل آمار نمونه های آب جمع آوری شده از سازمانهای ذیربط استان نشان داد که آبهای نواحی مختلف استان نشان داد که آبهای نواحی مختلف استان از لحاظ میزان سختی و املاح معدنی بسیار متفاوتند  به طوری که بعضی از این آبها برای انسان و طیور قابل مصرف نیستند و میزان سختی و املاح آنها خیلی بیشتر از مقادیر مجاز توصیه شده توسط NRC (۱۷) می باشد . منابع علمی موجود (۲،۳و۵ ) نتایج این آزمایش مبنی بر چگونگی کیفیت آب در نقاط مختلف استان اصفهان را تأیید می کنند . نتایج همچنین غیر قابل استفاده بودن آب برخی مناطق را برای مصارف انسانی و حیوانی ، که توسط سایرین ( ۲ و ۴ ) گزارش شده است ، مورد تأیید قرار   می دهد . نتایج نشان داد که آب مناطق خشک و کم باران و نیمه کویری از کیفیت نامطلوبی برخوردار است . آب مناطق کوهپایه ای و پرباران از کیفیت مطلوب و قابل قبولی برخوردار بوده ، برای طیور قابل استفاده می باشد و در محدوده توصیه های مجاز ( ۲ و ۱۷ ) برای مصارف دام و طیور قرار می گیرد .

مصرف آب حاوی TDS و سایر املاح موجود در آب بر به هم زدن تعادل اسید و باز بدن مربوط می شود . افزایش مصرف آب و رطوبت بستر در بسیاری آزمایشها نیز نشان داده شده است . نقش عناصری چون سدیم و پتاسیم در افزایش مصرف آب و رطوبت بستر توسط محققین دیگر ( ۷ و ۱۳ ) گزارش شده است . در این آزمایش بالا رفتن رطوبت بستر باعث بروز بیماری کوکسیدیوز گردید ، که می توان درصدی از تلفات را به بروز این بیماری در      گروه هایی که آب حاوی TDS بالا مصرف کردند مربوط دانست . به علاوه وجود ضایعات کلیوی و کبدی و روده ای ناشی از مصرف آبها دارای TDS و املاح بالا علت اصلی مرگ و میر می باشد . بنابر این TDS و املاح بالا نه تنها رشد و عملکرد را کاهش می دهند ، بلکه به دلیل ایجاد اینگونه ضایعات تلفات را نیز افزایش می دهند . میزان تلفات در مرغداریهای موجود در مناطقی که آب آنها دارای TDS بالا می باشد ، حدوداً بین ۱۰ تا ۲۰ درصد زیادتر از سایر نقاط است و مرغداران این مناطق از این موضوع شکایت دارند . نتایج نشان داد که دلیل این مرگ و میر با باید بیشتر در ارتباط با آب مصرفی آنها و نه عوامل تغذیه ای جستجو کرد . وجود همبستگی مثبت و معنی دار بین درصد تلفات TDS آب هم مؤید این نکته است ، به خصوص این که همبستگی بسیار بالای آب و رطوبت بستر با بروز بیماری کوکسیدیوز و نقش این بیماری را در بالا بردن تلفات نباید نادیده گرفت ( جدول ۶ ) . مصرف   TDS بالا به طور غیر مستقیم نیز بر تلفات ناشی از سایر بیماریها از جمله بیماری نیوکاسل مؤثر است . به طوری که نتایج این آزمایش نشان داد ، به رغم شرایط یکسان و واکسیناسیون منظم و یکنواخت ، تیتر آنتی بادی برای بیماری نیوکاسل در گروه هایی که آب حاوی TDS بالا مصرف کردند کمتر از گروه هایی بود که سختی آب کمتر از ۳۰۰۰ قسمت در میلیون داشتند . بدون تردید این موضوع نقش به سزایی در افزایش تلفات در گروه های دریافت کننده   TDS بیشتر از ۳۰۰۰ دارد .

کاهش چربی حفره بطنی در طیوری که آب حاوی TDS زیاد مصرف کرده اند ، به دلیل کمتر بودن وزن بدن آنهاست ، زیرا چربی حفره بطنی تابعی از وزن بدن است و اصولاً مرغهای سنگین تر دارای چربی حفره بطنی بیشتری هستند ( ۹ ، ۱۰ و ۱۵ ) . با این که در جوجه های مصرف کننده آب با بیش از ۳۰۰۰ TDS عدم تمایل به حرکت مشاهده گردید ، ولی عوارضی که حاکی از اختلالات استخوانی باشد دیده نشد . عدم اختلاف معنی دار در میزان خاکستر ران ، تا اندازه ای مؤید عدم تأثیر سوء  TDSبر وضعیت استخوان می باشد . نتایج به دست آمده در این آزمایش ، با گزارش نلسون و کربی (۱۸) ، مبنی بر تأثیر عدم تعادل کاتیون – آنیون بر افزایش احتمالی ناهنجاریهای پا و تعداد فلجی مطابقت ندارد . عدم اختلاف معنی دار بین کلسیم خون تیمارها ( به جز تیمارF ) نشان می دهد که TDS  تأثیر منفی بر جذب کلسیم و سطح آن درخون دارد .

۱- Electrical  Conductivity

۲-Autoanalyzer

۳-Flame photometer

۴-Blood gasmeter